حفريات ، بدست آمده معلوم مىشود كه در دورهء سامانيان ، تجارت با روسيه هم جريان داشته است . اين نكته جالب توجه است كه در ناحيهء مسكو ، در اوايل قرن نوزده ، در محلى كه اكنون كاخ شوراها بنا شده ، مسكوكى مربوط به دورهء طاهريان بدست آمده است . كاروانها گاهى اوقات بسيار بزرگ بود . بطورى كه ابن فضلان مىنويسد ، او بعنوان سفير خليفه مقتدر ، در كاروانى بود كه پنجهزار نفر مسافر داشت . ولى اين قبيل كاروانها ، استثنائى بود و بطور معمول ، هر كاروان از صد و پنجاه تا دويست شتر و اسب داشته است . با كاروانها ، نه فقط تجار بلكه صنعتگران ، سفرا ، استادكاران ، دانشمندان ، نقاشان ، سياحان و غيره مسافرت مىكرده‌اند . در اين موارد ، كاروانها عظمت خاصى داشتند و بوسيلهء قواى مسلح حفاظت مىشدند . « 1 » بطور كلى ، تمام مدارك تاريخى از رشد صنعت و تجارت ماوراء النهر در دورهء سامانيان حكايت مىكند « متاع سمرقند و بخارا از يك‌طرف به داخلهء ايران و شهرهاى بزرگ آن پراكنده مىگشت و از آنجا به عراق و آسياى صغير مىرفت ، و از سوى ديگر ، در چين و هندوستان رواج داشت ؛ و حتى قراينى در دست است كه از راه مغرب درياى خزر ، به ممالك شمالى اروپا نيز مىرفته است ؛ چه مقدار كثيرى درم مسكوك ايران را در روسيه و سوئد يافته‌اند كه بيشتر آنها از درمهاى سكهء سامانيان است كه در بخارا ، سمرقند و چاچ ، بلخ و اندرآب و نيشابور سكه زده‌اند ؛ و اين خود دليلى است كه در ميان شهرهاى ماوراء النهر و ممالك شمال شرقى اروپا روابط اقتصادى برقرار بود . » « 2 » كسايى مروزى نيز از نظام اجتماعى و اقتصادى عهد سامانى به نيكى ياد مىكند و مىگويد : بوقت دولت سامانيان و بلعميان * چنين نبود جهان با نهاد و سامان بود آقاى جمال‌زاده ، طى مقالاتى كه تحت عنوان « قديمترين روابط ايران و روس » در مجلهء كاوه نوشته‌اند ، در پيرامون روابط تجارى بين ايران و روس ، در عهد سامانيان ، چنين مىگويند : « ايران با روسيه داراى روابط تجارتى عمده‌اى بوده است چنان كه در قرون اخير از مسكوكات نقره‌اى كه در آن عهد از ايران به روسيه رفته ، مقدار هنگفتى در دانمارك و سوئد و نروژ و سواحل شمالى آلمان از زيرزمين درآمده است كه تمام آنها به خط كوفى است و تاريخ آنها پيش از سنهء 400 است . مسكوكات مزبور ، ابتدا براى خريد جنس و مال التجاره از ايران به روسيه و بلغار و دشت قبچاق و ممالك ديگر مجاور با روسيه رفته . . . مسكوكات مزبور تماما نقره و درهم است ؛ چونكه مسكوكات طلا را خود روسها نگاه مىداشتند و به اسكانديناويها نمىدادند . . . مال - التجاره‌اى كه در آن عهد از ايران به روسيه مىرفته ، غالبا عبارت بوده است از : پارچه‌هاى گرانبها و ابريشمى و زرى و زينتهاى مرواريد و سنگها و جواهرات قيمتى و اسلحه و غيره ؛ ولى معلوم است كه غير از اينها مال التجاره‌هاى ديگر هم ، كم‌وبيش ، از ايران به روسيه مىرفته و

--> ( 1 ) . غفوراف ، تاريخ تاجيكستان . ترجمه على اصغر . چارلاقى ( قبل از چاپ و انتشار ) . ( 2 ) . سعيد نفيسى ، محيط زندگى و احوال و اشعار رودكى . ص 439 .